نازل شد : « لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ » « 1 » ، بر اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گران آمد ، خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمدند ، روى زانو نشستند و گفتند : يا رسول اللّه ! ما مكلّف به اعمالى از نماز ، روزه ، جهاد و صدقه ( زكات ) شديم و حال اين آيه را خداوند فروفرستاده است ، درحالىكه ما بر اين‌ها توانايى نداريم ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : شما مىخواهيد همان حرفى را بزنيد كه اهل كتاب پيش از شما گفتند : شنيديم ، امّا نافرمانى كرديم ؟ . . . بلكه بگوييد « سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ » « 2 » . اينجا بود كه آن عبارت تفسيرى و بيانگر نازل شد كه اندكى پيش از اين ذكر كرديم تا به ايشان بگويد : « تكليفى متوجّه انسان نمىشود ، مگر در حدود وسايل و امكانات » ، و اين‌چنين دريافتند مواردى كه نفس آدمى در برابر اراده‌اش تسليم نيست ، واقعيّت ندارد و ممكن نيست در آن احوال عدم امكان موضوع مباشر تكليف باشد تا چه رسد به وسوسه‌ها ، غرايز ، شهوات و اميال فطرى . از اين‌رو تمام اوامرى كه با حبّ و بغض و يا ترس و آرزو ارتباط دارند ، از نظر شارحان تفسير عقلى شده ، علاوه بر اين‌كه اين اوامر آمده‌اند تا عمل قبلى را استوار سازند كه اين حالات از آن نشأت گرفته و يا عمل همراه و يا عمل بعدى را ، ولى امكان ندارد كه از نوع عمل غير ارادى باشند . هم‌چنين مىيابيم عشق الهى كه ذاتا يك حالت عاطفى و غير ارادى است ، مىتوان به وسيلهء يك عمل ارادى به دست آورد ، يعنى با نگرش در رحمت بىپايان الهى و تذكّر فضل پروردگار كه همواره شامل حال ما مىشود ؛ با اين توضيح كه در فطرت مردم محبّت كسى كه به آنها نيكى كند ، سرشته شده ، و به اين معناى غير مستقيم حبّ الهى در اين حديث مورد امر قرار گرفته است كه فرمود : « خدا را دوست بداريد كه شما را از نعمت‌هايش برخوردار نمود . » « 3 » و هم‌چنين

--> ( 1 ) - همان سوره ، آيهء 284 : « آنچه در آسمان و زمين است ، از آن خداست ، ( به همين دليل ) اگر آنچه را در دل داريد ، آشكار سازيد يا پنهان كنيد ، خداوند شما را مطابق آن محاسبه مىكند » . ( 2 ) - همان سوره ، آيهء 285 : « ما شنيديم ( و فهميديم ) و اطاعت كرديم . پروردگارا ! ( انتظار ) آمرزش تو را ( داريم ) و بازگشت ( همهء ما ) به سوى توست . » در كتاب مسند ، بقيه حديث آمده است ، مستخرج از صحيح مسلم : 1 / 194 ، حديث 326 ؛ معتصر المختصر : 2 / 163 ؛ مسند احمد : 2 / 412 ، ج 9333 تفسير طبرى ، 3 / 97 ؛ زاد المسير ، ابن جوزى : 1 / 295 ؛ تفسير ابن كثير : 1 / 345 ؛ لباب النّقول سيوطى ، ص 39 ، حديث 284 ؛ فتح القدير - شوكانى : 1 / 305 . ( 3 ) - ر . ك : سنن ترمذى : 5 / 329 ، حديث 3878 ؛ شعب الايمان : 2 / 130 ، حديث 1378 و نيز سيوطى در جامع الصّغير : 1 / 39 ، -